فن‌ چاپ‌، همچون‌ كاغذسازی‌، از ابداعات‌ چینیان‌ است‌. در بیشتر منابع تاریخی چینیان را مبدع چاپ دانسته اند،هر چند تعریف چاپ به معنای امروزی با آنچه که در خصوص چاپ چینی به ما رسیده بسیار متفاوت است. مسلمانان نیز سال ها پیش از یوهان گوتنبرگ (1397-1468) از طریق ارتباط با شرق از مصارف گوناگون این صنعت آگاهی یافتند و با بکارگیری الواح چوبی و چاپ بر روی پارچه و کاغذ در اواخر قرن سوم هجری قمری در مشرق اسلامی و اندلس به شیوۀ چینیان کتاب هایی چاپ می کردند. پیش از پنجاه سند کشف شده در نزدیکی فیوم مصر، متعلق به سال های 278 تا751ق.، با قالب های چوبی بر روی پوست، کاغذ و پارچه چاپ شده اند. این اسناد در حال حاضر در کتابخانه های قاهره، برلین، موزۀ بریتانیا و دانشگاه کمبریج موجود است و فهرستی دقیق از آن منتشر شده است. (شعبان‌ عبدالعزیز خلیفه‌، ص‌ 157ـ191 نقل شده درغلامی جلیسه، 1390: 24)

اما چاپ‌ رایج‌ در شرق‌ دور، هم‌ به‌ لحاظ‌ شیوه‌ و هم‌ به‌لحاظ‌ هدف‌، تفاوتی‌ عمده‌ با چاپ‌ در دوره جدید داشت‌. چاپ‌ آسیایی‌، اغلب‌، باسمه‌ای‌ بود و با الواح‌ چوبی‌ یا فلزی‌ انجام‌ می‌شد، نه‌ با حروف‌ متحرك‌. هدف‌ از آن‌ نیز، بیشتر، تكثیر تصاویر یا متون‌ مقدّس‌ و جادویی‌ بود، نه‌ انتشار علم‌ به‌ معنای‌ عام‌ (دوما، 1378، ج‌ 2:‌ 885)

با این‌ وصف‌، حروف‌ متحرك‌ نیز اختراع‌ چینیان‌ است‌. گونه‌ای‌ ابتدایی‌ از این‌ حروف‌ چاپی‌ نخستین‌ بار در دوره چینگ‌لی‌ (1041ـ 1048 میلادی) به‌وسیله صنعتگری‌ به‌نام‌ پی‌شنگ‌ ساخته‌ شد، اما دشواری‌ تهیه‌ و استفاده‌ از بیش‌ از سی‌هزار نشانه چاپی‌ برای‌ زبان‌ بدون‌ الفبای‌ چینی‌، مانع‌ رواج‌ این‌ شیوه‌ شد (بورستین‌، 1385: ‌4).

چاپ‌ در خاور دور پیش‌ از آنكه‌ به‌ خدمت‌ علم‌ درآید، در زندگی‌ روزانه مردم‌ به‌كار می‌رفت‌. چاپ‌ روی‌ منسوجات‌ و چاپ‌ كارتهای‌ بازی‌ سنّتهایی‌ دیرینه‌ دارد. همچنین‌ چاپ‌ اسكناسهای‌ چرمی‌ و كاغذی‌ سالها در میان‌ چینیان‌ و پس‌ از آن‌ مغولان‌ رایج‌ بود. در اواخر قرن‌ چهارم‌/ اوایل‌ قرن‌ یازدهم‌ تشكیلاتی‌ گسترده‌ در چین‌ برای‌ چاپ‌ پول‌ كاغذی‌ فعال‌ بود كه‌ سالانه‌ چهار میلیون‌ قطعه‌ اسكناس‌ منتشر می‌ساخت‌ (بورستین‌، 1385: 38ـ40).

مسلمانان‌، سالها پیش‌ از اختراع‌ دستگاه‌ گوتنبرگ‌، از طریق‌ ارتباط‌ با شرق‌ از مصارف‌ گوناگون‌ این‌ صنعت‌ آگاهی‌ یافتند (سامرائی‌، 1995:‌ 49 نقل شده درغلامی جلیسه، 1390: 25).

مسلمانان‌ در اواخر سده سوم‌ در مشرق‌ اسلامی‌ و اندلس‌ به‌ شیوه چینیان‌ كتابهایی‌ چاپ‌ می‌كردند. بیش‌ از پنجاه‌ سند كشف‌ شده‌ در نزدیكی‌ فیوم‌ مصر، متعلق‌ به‌ سالهای‌ 278 تا 751، با قالبهای‌ چوبی‌ بر روی‌ پوست‌، كاغذ و پارچه‌ چاپ‌ شده‌اند (استیپچویچ‌، 1993: 250 نقل شده درغلامی جلیسه، 1390: 30).

به‌رغم‌ این‌ شواهد، گاه‌ مسلمانان‌ مانعی‌ در برابر انتقال‌ فن‌ چاپ‌ از خاور دور به‌ اروپا دانسته‌ شده‌اند. اما ظاهراً اكراه‌ مسلمانان‌ از به‌كارگیری‌ فن‌ چاپ‌، كه‌ در این‌ دوره‌ فقط‌ با الواح‌ چوبی‌ ممكن‌ بود، بیش‌ از آنكه‌ دلیلی‌ دینی‌ داشته‌ باشد، دلایل‌ فنی‌ و هنری‌ داشته‌ است‌. پیشرفت‌ مسلمانان‌ در هنر خوشنویسی‌ و كتاب‌آرایی‌ چندان‌ چشمگیر بود كه‌ تا مدتها كتابهای‌ ساده چاپی‌ نمی‌توانست‌ در بازارهای‌ اسلامی‌ جایی‌ باز كند (سامرائی‌، 1995:‌ 49 نقل شده درغلامی جلیسه، 1390: 32).

بزرگترین تحول در عرصۀ تاریخ چاپ هنگامی رخ داد که یوهان گوتنبرگ (1398-1468م.) در خلال سال های  1436 تا 1444م. قالب حروف یا ماتریس را اختراعکرد و با استفاده از حروف فلزی متحرک شیوۀ نوین چاپ را پدید آورد. او ابتدا برای هریک از حروف، حرکت ها و نشانه های سجاوندی، یک سنبۀ نشانی از فلز سخت ساخت، بعد سنبه را در فلزی نرم تر کوبید تا قالبی برای برای ریختن قطعاتی مشابه همان حروف پدید آید. جنس این حروف، همبسته ای از سرب، آنتیموان و قلع بود. (معصومی‌ همدانی‌، 1359: 13ـ15).

اولین کتابی که گوتنبرگ با استفادۀ از این روش به چاپ رساند کتاب انجیلبود، که به انجیل گونتبرگ و یا انجیل چهل و دو سطری معروف گشت، و تیراژ از چهل و نه نسخه بود. گونتبرگ این کتاب را در فاصلۀ سال های 1454م. تا 1455م. به چاپ رسانده است.

نزدیك‌ به‌ چهل‌ سال‌ بعد مسلمانان‌ از این‌ اختراع‌ آگاهی‌ یافتند و احتمالاً به‌ آزمودن‌ و به‌كار بستن‌ آن‌ تمایل‌ داشتند، چرا كه‌ سلطان‌ عثمانی‌ بایزید دوم‌ در 890 هجری، از بیم‌ تحریف‌ كتابهای‌ دینی‌، رعایای‌ خود را از چاپ‌ كتاب‌ با حروف‌ عربی‌ برحذر داشت‌ و پسر او سلطان‌سلیم‌ در 921 هجری لازم‌ دید فرمان‌ پدر را تجدید كند. البته‌ باب‌ عالی در این‌ فرمانها یهودیان‌ را مستثنا كرده‌ بود (شیخو، 1995:‌ 17ـ 18).

گوتنبرگ‌ در طراحی‌ حروف‌ و صفحه‌آرایی كتابهای چاپی خود از اسلوب‌ صومعه‌ها در تهیه نسخه‌های‌ خطی‌ نفیس‌ پیروی‌ كرد (مركلی‌، 1367: ‌ 5).

نخستین‌ كتابی‌ كه‌ او چاپ‌ كرد انجیلی‌ بود با حروف‌ گوتیك‌، اما بعداً تنوع‌ قلمهای‌ حروف‌ كارگاهِ وی‌ تقریباً به‌ سیصد نوع‌ رسید. اومانیستهای‌ ایتالیایی‌ آن‌ روزگار معتقد بودند كه‌ حروف‌ خط‌ گوتیگ‌ از دور تار و محو به‌نظر می‌رسد و از نزدیك‌ چشم‌ را خسته‌ می‌كند؛ ازاین‌رو كوشیدند تا با الهام‌ از كتیبه‌های‌ رم‌ باستان‌، حروفی‌ ساده‌تر و زیباتر پدید آورند (دروئه‌، 1367: 11ـ12).

اندك‌ زمانی‌ بعد از اختراع‌ گوتنبرگ‌، نخستین‌ حروف‌ متحرك‌ سربی‌ برای‌ زبانهای‌ شرقی‌ نیز ساخته‌ شد. در 860/1455 تورات‌ به‌ زبان‌ عبری‌ به‌ طبع‌ رسید و در 920/1514 كتاب‌ صَلاه السَّواعی‌ به‌عربی‌ چاپ‌ شد (شیخو، 1995:‌ 9).

تهیه حروف‌ متحرك‌ كاری‌ بسیار پرهزینه‌ بود، اما فعالیتهای‌ تبشیری‌ و تبلیغی‌ آبای‌ كلیسا انگیزه‌ای‌ قوی‌ برای‌ صرف‌ این‌ هزینه‌ بود. همه چاپخانه‌های‌ اروپایی‌ كه‌ دارای‌ حروف‌ عربی‌ بودند عهد جدید یا بخشهایی‌ از آن‌ را به‌ عربی‌ ترجمه‌ و چاپ‌ كردند. برای‌ نمونه‌، چاپخانه مدیچی‌ در 1000/1591 چهار هزار نسخه‌ از ترجمه عربی‌ عهد جدید به‌طبع‌ رساند كه‌ این‌ شمارگان‌ در آن‌ زمان‌ چشمگیر بود (سامرائی‌، 1995:‌ 56 نقل شده درغلامی جلیسه، 1390: 40).

چند سال‌ پیشتر، در 992/1584 نخستین‌ كتاب‌ علمی‌ به‌ زبان‌ عربی‌ طبع‌ شده‌ بود. این‌ كتاب‌ البستان‌ فی‌ عجائب‌ الارض‌ و البلدان‌، اثر سَلامِش‌بن‌ كندغدی‌/ كُنْدُكْجی‌ صالحی‌، بود (شیخو، 1995:‌ ‌10).

حروف‌ به‌ كار رفته‌ در این‌ چاپها در مقایسه‌ با نسخه‌های‌ خطی‌ نفیس‌ مسلمانان‌ چندان‌ جذابیتی‌ نداشت‌. برای‌ نمونه‌، كتاب‌ قانون‌ ابن‌سینا، چاپ‌ 1002/1593 مطبعه مدیچی‌، یك‌ دهم‌ نسخه خطی‌ این‌ اثر قیمت‌ داشت‌ ولی‌ طلاب‌ مسلمان‌ حاضر به‌ خریداری‌ آن‌ نبودند (قدوره‌، 1995: 117 نقل شده درغلامی جلیسه، 1390: 52).ر